Του Λεωνίδα Βατικιώτη
Η απαγωγή από τους Αμερικανούς του εκλεγμένου προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, βουλεύτριας Σίλια Φλόρες σηματοδοτεί μια νέα εποχή.
Το χαρακτηριστικό της είναι η (πλήρως αποενοχοποιημένη) επαναφορά στην εργαλειοθήκη του ιμπεριαλισμού πρακτικών που ήκμασαν την περίοδο της αποικιοκρατίας. Τότε που ο προφανής δρόμος για να αποκτήσει μια ηγεμονική χώρα από μπαχάρια και χρυσό μέχρι καουτσούκ και πετρέλαιο ήταν η αποικιοποίηση. Ο αντιαποικιακός αγώνας, η επέκταση του καπιταλισμού κι άλλες εξελίξεις έδωσαν την σκυτάλη στις δυνάμεις της αγοράς για να διεκδικήσουν και να κατανείμουν τις πρώτες ύλες στο πλαίσιο της αγοράς και στη βάση της τιμής.
Προφανώς αυτή η διάκριση είναι σχηματική και ίσχυσε σε αδρές γραμμές: Και στην περίοδο της αποικιοκρατίας λειτουργούσε η αγορά και ο νόμος της αξίας και στον μετα-αποικιακό κόσμο, η εξω-οικονομική επιρροή και επιβολή ήταν που ρύθμιζαν τις εμπορικές ροές.
Προς επίρρωση, δύο από τα πολλά κορυφαία παραδείγματα:
Το Ιράν το 1953 με την ανατροπή του Μοσαντέγκ επειδή κρατικοποίησε πετρελαϊκά κοιτάσματα που εκμεταλλεύονταν αγγλικές εταιρείες.
Και η Γουατεμάλα 1954 με το πραξικόπημα για την ανατροπή Γιάκομπο Άρμπενς, μετά την εθνικοποίηση γης ιδιοκτησίας της αμερικανικής United Fruit Company.
Νέα εποχή
Η εισβολή από τον πρόεδρο Τζ. Μπους στο Ιράκ – Αφγανιστάν σήμανε το άνοιγμα της αυλαίας αυτής της εποχής. Και τότε όμως η εισβολή έγινε στο όνομα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους (ΝΑΤΟ και πιο δραστήρια Αγγλία, Ισπανία και Πορτογαλία) επικαλούνταν έξωθεν απειλές οι οποίες υποτίθεται έθεταν σε κίνδυνο την ασφάλειά μας, εξήγγειλαν την επιστροφή της δημοκρατίας κ.α. Αντίθετα με σήμερα, η διαδικασία απόδειξης ότι ο απώτερος στόχος των Αμερικανών ήταν η αρπαγή των πλουτοπαραγωγικών πηγών ήταν κοπιώδης. Σήμερα οι Αμερικάνοι το δηλώνουν ευθέως.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει μετατρέψει τη χρήση αυτών των εργαλείων «αποικιακής κοπής» σε καθημερινότητα. Προς απόδειξη αρκούν τρία παραδείγματα.
Στην Ουκρανία τον Απρίλιο του 2025, συμφωνήθηκε η Δημιουργία Ταμείου Ανασυγκρότησης που θα εισπράττει το 50% των δικαιωμάτων από επενδύσεις στην εξόρυξη μεταλλευμάτων και ενεργειακών αγαθών (πετρελαίου, φ.α.).
Στο Κονγκό τον Δεκέμβριο του 2025 συμφωνήθηκε η πρόσβαση των ΗΠΑ σε μεταλλεύματα ως ανταμοιβή, υποτίθεται, για την συμφωνία ειρήνης του Κονγκό με την Ρουάντα. Το Κονγκό διαθέτει τα μισά αποθέματα κοβαλτίου στον κόσμο και είναι η 2η μεγαλύτερη χώρα παραγωγός χαλκού μετά την Χιλή.
Γροιλανδία: το μεγαλύτερο νησί της γης, σπάνιες γαίες, πετρελαϊκά αποθέματα 31 δις. βαρέλια, συγκρίσιμα ΗΠΑ.
Οι παραπάνω χώρες από Ευρώπη και Αφρική δείχνουν ότι οι ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες των ΗΠΑ δεν σταματούν στην αμερικανική ήπειρο. Το ζητούμενο από την Βενεζουέλα εκ μέρους των ΗΠΑ το περιέγραψε ο Τραμπ χωρίς περιστροφές: «Πρόκειται να πάρουμε από το έδαφος μια τρομερή ποσότητα πλούτου».
Κατά συνέπεια, η εισβολή στην Βενεζουέλα πρέπει να ενταχθεί σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο του νεοαποικιοκρατικού ιμπεριαλισμού ή του «ιμπεριαλισμού των πλουτοπαραγωγικών πόρων» όπως έχει χαρακτηριστεί.
Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα κοιτάσματα στον κόσμο, 303 δις. βαρέλια ή 17,17% των παγκόσμιων βεβαιωμένων αποθεμάτων. Ακολουθούν Σ. Αραβία 15%, Ιράν 12%, Καναδάς 9%, Ιράκ 8%, ΗΑΕ 6%, Κουβέιτ 6%
Η Βενεζουέλα επίσης είναι η 8η χώρα στη σειρά κατάταξης με τα περισσότερα βεβαιωμένα αποθέματα φυσικού αερίου που ισούνται με το 2,91% των παγκόσμιων αποθεμάτων. Στις πρώτες σειρές βρίσκονται: Ρωσία, Ιράν, Κατάρ, ΗΠΑ, Σ. Αραβία, Τουρκμενιστάν και ΗΑΕ.
Η Βενεζουέλα πριν την Μπολιβαριανή επανάσταση, στα τέλη δεκαετίας του 1990, εξόρυσσε 3,5 εκατ. βαρέλια/ημέρα. Το 2025 εξόρυσσε περίπου 800.000 βαρέλια λόγω των κυρώσεων που επέβαλαν οι ΗΠΑ, η ΕΕ κ.α. Ως αποτέλεσμα η Βενεζουέλα βρίσκεται 21η στη σειρά των χωρών παραγωγής, ελέγχοντας το 1% της παγκόσμιας προσφοράς.
Ανάλογη απόκλιση μεταξύ κοιτασμάτων και παραγωγής παρατηρείται και στο φυσικό αέριο, λόγω των κυρώσεων. Ενώ είναι 8η στη σειρά των χωρών με τα αποθέματα, βρίσκεται στην 14η θέση των χωρών με κριτήριο την παραγωγή.
Ο μοχλός των κυρώσεων
Το 2015, στην πρώτη θητεία του αμερικανού προέδρου Μπαράκ Ομπάμα επιβλήθηκαν οι πιο σοβαρές κυρώσεις κατά της Βενεζουέλας: επέκταση των κυρώσεων στην κρατική εταιρεία πετρελαίου PDVSA απαγόρευση χρηματοδοτήσεων (με στόχο να μην μπορεί να δανειοδοτηθεί από δυτικές τράπεζες), απαγόρευση εισαγωγής τεχνολογίας και ανταλλακτικών (με στόχο τα διυλιστήρια και οι υποδομές να οδηγηθούν στην απαρχαίωση, όπως και συνέβη).
Η πτώση της παραγωγής και της διύλισης δεν επηρέασε την εγχώρια παροχή Η/Ε επειδή το 50% προέρχεται από υδροηλεκτρικά εργοστάσια. Η χώρα διαθέτει τεράστιο υδάτινο πλούτο, αποτελεσματικά ενταγμένο στο ενεργειακό της μίγμα.
Οι κυρώσεις αποδείχθηκε ότι είχαν διπλή λειτουργία.
Πρώτο, στέρησαν τις Μπολιβαριανές κυβερνήσεις από έσοδα που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν την κοινωνική πολιτική, την νομισματική σταθερότητα κ.α.
Δεύτερο, δημιούργησαν προσδοκίες στις αμερικανικές πετρελαϊκές και πιέσεις για πολιτικές ανατροπές, επιταχύνοντας την στρατιωτική επέμβαση που στοχεύει στην αλλαγή καθεστώτος.
Οι ΗΠΑ θέλουν κατεπειγόντως το πετρέλαιο της Βενεζουέλας λόγω των χαρακτηριστικών του. Είναι βαρύ, με υψηλή περιεκτικότητα σε θείο, κατάλληλο για παραγωγή ντίζελ. Υπάρχουν διυλιστήρια στον Κόλπο του Μεξικού (Valero, PBF Energy, Philips 66) κατασκευασμένα ειδικά γι’ αυτό το πετρέλαιο που, λόγω κυρώσεων, εισάγουν πετρέλαιο από τον Καναδά, πληρώνοντας μεγαλύτερο κόστος.
Οι ΗΠΑ θέλουν επίσης το πετρέλαιο της Βενεζουέλας για να ελέγχουν τις τιμές του. Από το έτος 2020 (και τον μήνα Οκτώβριο 2019) οι ΗΠΑ καθαρός εξαγωγέας και μεγαλύτερος εξαγωγέας στον κόσμο λόγω σχιστολιθικών. Το 2025 εξήγαγαν 33% περισσότερο από το πετρέλαιο και τα παράγωγα του που εισήγαγαν. Οι πέντε κορυφαίες χώρες που εισήγαγαν το 2024 αμερικανικό πετρέλαιο ήταν: Μεξικό (11%), Ολλανδία (10%), Κίνα (85), Καναδάς (8%) και Νότια Κορέα (7%).
Η Βενεζουέλα είναι ιδρυτικό μέλος ΟΠΕΚ (μαζί με Ιράν, Ιράκ, Κουβέιτ και Σ. Αραβία), κι ως ιδρυτικό μέλος, αντίθετα με τα άλλα κράτη που εντάχθηκαν μεταγενέστερα, χαίρει ειδικού καθεστώτος. Ο συγκεκριμένος (ασυνήθιστος σχετικά όρος) αυξάνει τις δυνατότητες των ΗΠΑ να υπονομεύσουν τον ΟΠΕΚ που ανέκαθεν τον θεωρούσαν εμπόδιο, αν καταφέρουν και ποδηγετήσουν την Βενεζουέλα.
Ορυκτά
Η Βενεζουέλα διαθέτει επίσης τεράστια αποθέματα ορυκτών και πολύτιμων μετάλλων: χρυσό, διαμάντια, άνθρακα, νίκελ, χαλκό, ψευδάργυρο, τιτάνιο, μαγγάνιο κ.α.
Το 2019 ο N. Μαδούρο εξήγγειλε 5ετές σχέδιο επιτάχυνσης των εξορύξεων που αφορούσε τα παραπάνω ορυκτά. Ο στόχος ήταν διπλός: υποκατάσταση εσόδων από το πετρέλαιο που μειώνονταν ραγδαία λόγω κυρώσεων και πράσινης μετάβασης και η διαφοροποίηση της παραγωγικής βάσης της οικονομίας. Το σχέδιο προκάλεσε αντιδράσεις για περιβαλλοντικούς λόγους και δεν απέδωσε τα αναμενόμενα.
Η επόμενη μέρα στην Βενεζουέλα είναι δύσκολο να προβλεφθεί και θα κριθεί στους δρόμους, πολιτικά.
Ας κρατήσουμε ως σημείο αισιοδοξίας την απροθυμία των αμερικανικών πετρελαϊκών εταιρειών να επενδύσουν στην Βενεζουέλα την οποία δημόσια έκριναν ως «μη επενδύσιμη» («uninvestable»). Η απάντηση δόθηκε από τον διευθύνοντα σύμβουλο της Exxon, στη διάρκεια σύσκεψης που συγκάλεσε ο αμερικανός πρόεδρος με στελέχη της βιομηχανίας μια εβδομάδα μετά την παράνομη απαγωγή του προέδρου Ν. Μαδούρο, και προκάλεσε την οργή του Τραμπ.
Ας ελπίσουμε τα πετρέλαια της Βενεζουέλας να μείνουν για πάντα ανεπίδεκτα επενδύσεων για τις αμερικανικές πολυεθνικές, αλλά στην διάθεση των κατοίκων της υπερήφανης αυτής χώρας…
——
(**) Το κείμενο αποτελεί την εισήγηση του Λεωνίδα Βατικιώτη, οικονομολόγου στην εκδήλωση με τίτλο “Οι κομμούνες και τα πετρέλαια στο στόχαστρο του Τραμπ”, που πραγματοποιήθηκε στο Εναλλακτικό Στέκι “Alternativa” από την Εναλλακτική Δράση με αφορμή την εισβολή του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού στη Βενεζουέλα με απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ, κατά παράβαση όλων των κανόνων του διεθνούς δικαίου.
