Πόσο μπορούν οι ενεργειακές υποδομές να συμβάλουν στην εκδήλωση μιας δασικής πυρκαγιάς; Και πόσο σοβαρά λαμβάνεται υπόψη αυτός ο κίνδυνος όταν σχεδιάζονται και αδειοδοτούνται νέα ενεργειακά έργα;
Διαβάστε το επιστημονικό άρθρο της Χάρις Γιαννοπούλου, πυρηνικής ιατρού και μέλους της Κίνησης για την Προστασία των Νησίδων, το οποίο εξετάζει αυτά τα ζητήματα: https://tinyurl.com/diktyapyrkagies
Η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα επαναφέρει στο προσκήνιο τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίζουν οι ενεργειακές υποδομές στην πρόκληση πυρκαγιών. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα με παρατεταμένη θερινή ξηρασία, υψηλές θερμοκρασίες, ισχυρούς ανέμους και εκτεταμένες δασικές εκτάσεις, την ώρα που νέα ενεργειακά έργα και δίκτυα αναπτύσσονται σε ορεινές, νησιωτικές και οικολογικά ευαίσθητες περιοχές.
Σύμφωνα με στοιχεία εσωτερικής προκαταρκτικής ανάλυσης της Πυροσβεστικής που, όπως αναφέρεται στο άρθρο, δημοσιοποιήθηκαν από το Reuters, το 2025 το ηλεκτρικό δίκτυο θεωρήθηκε πιθανή αιτία σε 15 από τις 41 μεγαλύτερες πυρκαγιές που εξετάστηκαν, ποσοστό περίπου 36,6%. Οι συγκεκριμένες πυρκαγιές έκαψαν συνολικά περισσότερα από 200.000 στρέμματα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ακολούθησε δικαστική διερεύνηση για πιθανές ευθύνες των διαχειριστών του δικτύου.
Το πρόβλημα δεν αφορά αποκλειστικά τις γραμμές ηλεκτροδότησης. Οι σύγχρονες ενεργειακές εγκαταστάσεις αποτελούν σύνθετα συστήματα που μπορεί να περιλαμβάνουν αιολικά ή φωτοβολταϊκά πάρκα, υποσταθμούς, πυλώνες, γραμμές μεταφοράς και διανομής, δρόμους πρόσβασης και συστήματα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας. Η παρουσία πολλών τέτοιων υποδομών στην ίδια περιοχή δημιουργεί την ανάγκη να εξετάζεται ο σωρευτικός κίνδυνος πυρκαγιάς και όχι κάθε εγκατάσταση απομονωμένα.
Οι μηχανισμοί που μπορούν να οδηγήσουν σε ανάφλεξη είναι πολλοί: επαφή αγωγών μεταξύ τους ή με τη βλάστηση εξαιτίας ισχυρών ανέμων, πτώση ή θραύση αγωγών, ηλεκτρικά τόξα και αστοχίες μονωτήρων ή μετασχηματιστών. Μια τεχνική αστοχία δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μεγάλη πυρκαγιά. Όταν όμως συνδυάζεται με ξηρασία, υψηλές θερμοκρασίες, χαμηλή υγρασία, ισχυρούς ανέμους και συσσωρευμένη ξερή βιομάζα, ακόμη και ένας μικρός σπινθήρας μπορεί να εξελιχθεί σε καταστροφική πυρκαγιά.
Τα τελευταία έτη στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί αρκετές μεγάλες πυρκαγιές, η έναρξη των οποίων έχει αποδοθεί στο ηλεκτρικό δίκτυο. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η πυρκαγιά που εκδηλώθηκε στη Νότια Βοιωτία και επεκτάθηκε προς το Πόρτο Γερμενό και το Όρος Πατέρας. Το περιστατικό αυτό συνδέθηκε κατά την έρευνα με γραμμή μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας προς αιολικό σταθμό και ήδη έχουν κινηθεί νομικές διαδικασίες κατά των υπευθύνων και έχει διαταχθεί η παύση λειτουργίας της εγκατάστασης.
Αν ανατρέξουμε σε προηγούμενα έτη, τα περιστατικά μεγάλων πυρκαγιών που ξεκίνησαν από το ηλεκτρικό δίκτυο ή ηλεκτρικές εγκαταστάσεις είναι πολύ περισσότερα. Σε αυτά συγκαταλέγονται οι πυρκαγιές σε Βαρυμπόμπη / Τατόι (2021), Δυτική Πάρνηθα (2023), Βαρνάβα (2024), Βόρεια Χίο (2025) και Κερατέα (2025), ενώ τα περιστατικά που δεν έλαβαν μεγάλη έκταση είναι σχεδόν αναρίθμητα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η δικαστική υπόθεση της μεγάλης πυρκαγιάς στη Δάριζα Τροιζηνίας το 2012. Σύμφωνα με όσα παρατίθενται στο άρθρο από αποφάσεις του Αρείου Πάγου, η πυρκαγιά ξεκίνησε κάτω από υποσταθμό μέσης τάσης και έκαψε περίπου 7.000 στρέμματα δασικής και 3.000 στρέμματα αγροτικής έκτασης. Το δικαστήριο δέχθηκε ότι προκλήθηκε από ηλεκτρικό ή θερμικό φαινόμενο στον υποσταθμό, χωρίς όμως να καταστεί δυνατό να προσδιοριστεί ο ακριβής μηχανισμός της αστοχίας.
Η υπόθεση ανέδειξε παράλληλα το κρίσιμο ζήτημα της ευθύνης και της αποζημίωσης των πληγέντων. Η πλειοψηφία του Αρείου Πάγου έκρινε ότι η ευθύνη του ΔΕΔΔΗΕ προϋποθέτει υπαιτιότητα και ότι δεν μπορεί, χωρίς ειδική νομοθετική πρόβλεψη, να θεμελιωθεί αντικειμενική ευθύνη μόνο λόγω του ιδιαίτερου κινδύνου μιας εγκατάστασης. Λόγω της σημασίας του ζητήματος και της διαφορετικής ερμηνείας που είχε υιοθετηθεί σε προηγούμενα στάδια, το σχετικό νομικό ερώτημα παραπέμφθηκε στην Πλήρη Ολομέλεια του Αρείου Πάγου.
Το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ήδη υποχρεώσεις πρόληψης για τον ΔΕΔΔΗΕ και τον ΑΔΜΗΕ, όπως προληπτικά κλαδέματα κοντά στις γραμμές ηλεκτρικής ενέργειας, αποψιλώσεις και άλλα μέτρα περιορισμού του κινδύνου πυρκαγιάς. Ωστόσο, η ύπαρξη των σχετικών προβλέψεων δεν εγγυάται από μόνη της την πλήρη εφαρμογή τους, καθώς έχουν καταγραφεί ελλείψεις και καθυστερήσεις σε εργασίες καθαρισμού και συντήρησης.
Το κρίσιμο ζήτημα πλέον είναι κατά πόσο ο κίνδυνος πυρκαγιάς ενσωματώνεται επαρκώς στην περιβαλλοντική αδειοδότηση και στη χωροθέτηση νέων ενεργειακών έργων. Σε περιοχές Natura 2000, δάση, βουνά και νησιά, μια πυρκαγιά μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο απώλεια βλάστησης, αλλά καταστροφή οικοτόπων, απώλεια βιοποικιλότητας, διάβρωση του εδάφους και μακροχρόνια υποβάθμιση των οικοσυστημάτων.
Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται στη συντήρηση των δικτύων μετά την εγκατάστασή τους. Απαιτείται ο κίνδυνος πυρκαγιάς να αποτελεί βασικό κριτήριο ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού, λαμβάνοντας υπόψη το ιστορικό πυρκαγιών, τη βλάστηση, τη μορφολογία, τις μετεωρολογικές συνθήκες, την πρόσβαση των πυροσβεστικών δυνάμεων, τη γειτνίαση με οικισμούς και την οικολογική αξία κάθε περιοχής. Σε ζώνες πολύ υψηλού πυρομετεωρολογικού κινδύνου ή ιδιαίτερης περιβαλλοντικής αξίας τίθεται το ερώτημα εάν ενεργειακά έργα πρέπει εξαρχής να αποφεύγεται να χωροθετούνται εκεί.
Το άρθρο της Χάρις Γιαννοπούλου θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: εφόσον γνωρίζουμε πλέον τους ποικίλους μηχανισμούς και τις συνθήκες που αυξάνουν τον κίνδυνο ανάφλεξης από τις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, γιατί αυτή η γνώση δεν ενσωματώνεται πραγματικά στον σχεδιασμό και την περιβαλλοντική αδειοδότηση των νέων ενεργειακών έργων και στην παρακολούθηση των υφιστάμενων; Και, τελικά, είναι θεμιτή η χωροθέτηση ενεργειακών έργων και των συνοδών τους εγκαταστάσεων σε άγρια φυσικά περιβάλλοντα, όταν συνεπάγεται τόσο μεγάλο κίνδυνο οικολογικής καταστροφής;
