Ζαπατίστας. Το γκρέμισμα της πυραμίδας, αυτοκριτική και καθημερινό χτίσιμο της αυτονομίας

Οι Ζαπατίστας διοργάνωσαν από τις 2 ως τις 17 Αυγούστου 2025, μία διεθνή συνάντηση αντιστάσεων και εξεγέρσεων  έχοντας προσκαλέσει: “άτομα, ομάδες, συλλογικότητες, κινήματα και οργανώσεις που, σε διαφορετικές γωνιές του κόσμου, αντιστέκονται και επαναστατούν ενάντια σε ένα ή όλα τα κεφάλια της καπιταλιστικής Λερναίας Ύδρας”.  Μέλη από την Αυτοοργανωμένη Ελευθεριακή Συνέλευση Paliacate Zapatista. βρέθηκαν αυτό το καλοκαίρι σε αυτή τη συνάντηση στην Τσιάπας και μας μετέφεραν τις εμπειρίες στην εκδήλωση – συζήτηση: “Η καταστροφή της πυραμίδας της εξουσίας – Η νέα δομή της Ζαπατιστικής αυτονομίας και η οικοδόμηση των κοινών”, που πραγματοποιήθηκε την περασμένη Παρασκευή στο  στο infolibre.

Αναλυτικά η ενημέρωση από τα μέλη της Αυτοοργανωμένης Ελευθεριακής Συνέλευσης Paliacate Zapatista:

Συνάντηση – αλληλεπίδραση – μοίρασμα

Κεντρική θέση στο ζαπατιστικό λόγο και πράξη έχει το «εμείς», η κοινότητα, η συνάντηση με τον άλλο, την άλλη για τη δημιουργία ενός κοινού τόπου, ενός κοινού βηματισμού. Αυτό το «εμείς» που βασίζεται στη συνείδηση, στο σεβασμό του ατομικού και της διαφορετικότητας, στη συλλογικοποίηση και την συντροφικότητα, θα οργανωθεί για να χτίσει την αυτονομία του στην πράξη.

Αυτή η λέξη συνάντηση, δηλαδή αλληλεπίδραση και μοίρασμα διέπει όλη την πορεία του ζαπατισμού. Από το 1983 όταν μια ολιγάριθμη ομάδα επαναστατών μέλη μιας αντάρτικης οργάνωσης που συγκροτήθηκε το 1969 και αποτελεί την μητέρα οργάνωση του σημερινού EZLN) που διαπνεόταν από τις κλασσικές ορθόδοξες επαναστατικές αντιλήψεις των αντάρτικων της Λατινικής Αμερικής, φιλοδοξώντας να γίνουν σωτήρες της ανθρωπότητας και να οδηγήσουν τις μάζες στην «υπέρτατη ευτυχία», συναντήθηκε με τις ιθαγενικές κοινότητες του νοτιοανατολικού Μεξικού και ο δάσκαλος έγινε μαθητής. Με το ξέσπασμα της εξέγερσης του 1994 το ζαπατιστικό ιθαγενικό κίνημα θα συναντηθεί με τους από κάτω του Μεξικού, την κοινωνία των πολιτών. Η συνάντηση αυτή ήταν καθοριστική και αποτρεπτική ώστε ένα κίνημα που αποτελούνταν σχεδόν μόνο από ιθαγενείς να μη γίνει φονταμενταλιστικό.

Η σημασία που δίνουν στη Συνάντηση αποτυπώνεται όχι μόνο στις διάφορες πρωτοβουλίες που έχουν πάρει (διεθνείς συναντήσεις, σπορεία, μικρό ζαπατιστικό σχολείο, διεθνείς συναντήσεις των γυναικών που αγωνίζονται) αλλά κυρίως στο καθημερινό χτίσιμο της αυτονομίας, το πως πραγματώνουν την εξέγερση και την αντίστασή τους.

Τι μας είπαν; Τι είδαμε όχι μόνο κατά τη διάρκεια της συνάντησης αλλά και με την επίσκεψή μας σε κοινότητες στο πλαίσιο της στήριξης του ζαπατιστικού προγράμματος στοματικής υγείας.

Στη συνάντηση του Αυγούστου αποτυπωνόταν όλη αυτή η εξέλιξη του ζαπατιστικού λόγου και πράξης. Από την ουσία αυτών των λόγων/πράξεων έως τον τρόπο με τον οποία αυτά εκφράστηκαν ή την δομή της ίδιας της συνάντησης.

Δεν ήταν ένας ο τρόπος με τον οποίο παρουσίασαν οι ζαπατίστας αυτή την διαδικασία της αυτοκριτικής και ανατροπής, του γκρεμίσματος της πυραμίδας. Για να γίνουν κατανοητές οι ανατροπές στη δομή και ο λόγος που προέβησαν σε αυτή την ανατροπή επιστρατεύτηκε ακόμα και το θέατρο.

Το θέμα της αυτοκριτικής ήταν ένα σημαντικό θέμα στη συζήτηση των Ζαπατίστας.

Σαν ένας καθρέφτης που πρέπει να επιθεωρείται και να καθαρίζεται συνεχώς.

Στα θεατρικά και τις συζητήσεις μιλούσαν για τις αντιφάσεις στις μορφές αυτοδιακυβέρνησης. «Τα μοντέλα που δοκιμάστηκαν στα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης δεν λειτούργησαν. Υπήρχε απόσταση των κοινοτήτων από τις εκλεγμένες και ανακλητές αρχές, αδυναμία μεταβίβασης της πληροφορίας σε όλα τα επίπεδα της αυτόνομης διακυβέρνησης, δεν τηρούνταν η «συλλογική διακυβέρνηση» αφού η γνώση της διακυβέρνησης και όχι μόνο είχε συγκεντρωθεί σε λίγους ανθρώπους πράγμα που οδηγούσε στη δημιουργία σχέσεων εξάρτησης και εξουσίας, σε φαινόμενα ευνοιοκρατίας, μεροληψίας, νεποτισμού, υπήρχαν καταχρήσεις, κακές πρακτικές, γραφειοκρατία και επιβολές, φαινόμενα διαφθοράς.» Δηλαδή καταπάτηση των 7 αρχών του «διοικούμε υπακούοντας» (υπακούμε και δεν διατάζουμε, εκπροσωπούμε και δεν υποκαθιστούμε, δημιουργούμε και δεν καταστρέφουμε, υπηρετούμε και δεν υπηρετούμαστε, πείθουμε δεν υπερισχύουμε, κατεβαίνουμε και δεν ανεβαίνουμε, προτείνουμε και δεν επιβάλλουμε). Υπενθυμίζουμε ότι πολλά λάθη είχαν ήδη αναφερθεί και στα τετράδια του Μικρού Ζαπατιστικού Σχολείου μεταξύ άλλων. Μας μίλησαν για τον τρόπο που μπορεί να διαφθείρει η εξουσία ακόμα κι αν προέρχεται από τα κάτω.

Αλλά αυτό το κίνημα, κινούμενο όπως κινείται εδώ και πολύ καιρό, αποφάσισε να σπάσει αυτό το μοντέλο, να καταστρέψει τη πυραμίδα που είχε ασυνείδητα κατασκευάσει. «Το θέμα δεν είναι να ανατρέψουμε την πυραμίδα, να τη αντιστρέψουμε, αλλά να την καταστρέψουμε».

Αλλά δεν ήταν μόνο τα θεατρικά που θύμιζαν μια αρχαία τραγωδία (τηρουμένων των αναλογιών) – προ Αισχύλου – όπου ο πρωταγωνιστής/χορός/κοινότητα – χορός των ζώντων, των πεσόντων και των μελλοντικών γενεών – φέρνει την κάθαρση και όχι κάποιος θεός ή ήρωας), οι περφόρμανς αλλά κυρίως η διαδραστική διαδικασία συνέλευσης στην οποία οι ζαπατίστας έδιναν έμφαση στο διάλογο, στο μοίρασμα. Η αγωνία να γίνουν κατανοητοί οι λόγοι που οδήγησαν στην ανατροπή των αυτόνομων δομών, με τη δημόσια η αυτοκριτική/αυτοαμφισβήτηση χωρίς καμία προσπάθεια συγκάλυψης εκφραζόταν και κατά τη διάρκεια των τραπεζιών συζήτησης. Ακόμα και με μικρά σκετς προσπαθούσαν αγωνιωδώς να μας μεταδώσουν την αλήθεια των λόγων και πράξεών τους. (καταλάβατε γιατί ρίξαμε την πυραμίδα;).

Η αυτοκριτική ως κομμάτι της διαδικασίας του «Προχωράμε ρωτώντας»

Στη ζαπατιστική εξέγερση η θεωρία και η πράξη αλληλοτροφοδοτούνται, ακολουθώντας όμως μια αντίστροφη πορεία από αυτή που γνωρίζαμε ως τότε: η πολιτική πράξη, η οποία βασίζεται στην πραγματικότητα του υποκειμένου, είναι αυτή που καθορίζει τη σκέψη και τη θεωρία και χαράζει την πορεία του κινήματος. Έτσι η επανάσταση ως έννοια παύει να είναι κάτι στατικό και κατεστημένο και μετατρέπεται σε ερώτημα, σε μια διαρκή διαδικασία ανατροπής, όχι σε κάποιο μακρινό μέλλον αλλά τώρα. «Το αύριο φυτεύεται σήμερα». Με άλλα λόγια, «προχωράμε ρωτώντας» όχι διακηρύττοντας. Αυτή η πορεία αποφασίζεται από το ίδιο το υποκείμενο, τις εξεγερμένες κοινότητες, μέσα από τις συνελεύσεις τους, και όχι ακολουθώντας – υπακούοντας – την πολιτική γραμμή που χαράσσει κάποια ηγεσία ή διοίκηση. Το «εμείς», αυτή η συλλογική καρδιά, σκέψη και πράξη των ζαπατιστικών λαών θα χτίσει την ελευθερία του «με τον ίδιο τρόπο που φυτεύεται, χτίζεται και αναπτύσσεται κάτι, δηλαδή από τα κάτω».

Για να υπάρχει όμως αυτό το αποτέλεσμα πρέπει να έχει προηγηθεί ανάλυση- αυτοκριτική-αυτοαμφισβήτηση. Η αυτοκριτική από τη στιγμή που αποτελεί κομμάτι μιας ολόκληρης διαδικασίας που κάνει πράξη το «προχωράμε ρωτώντας», έχει κάποιο στόχο. Επιδιώκεται μέσω αυτής της διαδικασίας κάποιο αποτέλεσμα. Δε σηματοδοτεί το τέλος ενός αγώνα, μιας διαδικασίας κλπ., αλλά την εξέλιξή του, το επόμενο βήμα του. Είναι η διαρκής αμφισβήτηση των πεπραγμένων. Στην περίπτωση των ζαπατίστας ο επιθυμητός στόχος και το αποτέλεσμα της διαδικασίας της αυτοκριτικής ταυτίζονται, άρα επιτυγχάνεται η ανατροπή.

Η νέα δομή της ζαπατιστικής αυτονομίας

«Ενώ οι αυτόνομοι δήμοι (MAREZ) και τα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης εξαφανίζονταν, μια άλλη οργανωτική μορφή γεννιόταν — μία της οποίας η «κύρια βάση», ο νέος «πυρήνας κάθε αυτονομίας», είναι οι Τοπικές Αυτόνομες Διοικήσεις (GAL)ⁱ. Επιπλέον, οι Τοπικές Αυτόνομες Διοικήσεις μπορούν να συντονιστούν σε περιφερειακό επίπεδο, σχηματίζοντας τις «Συλλογικότητες της Αυτόνομης Ζαπατιστικής Διακυβέρνησης» (CGAZ), και μπορούν να συγκαλούν συνελεύσεις των κοινοτικών αρχών προκειμένου να ληφθούν αποφάσεις κοινού ενδιαφέροντος. Με τη σειρά τους, οι Συλλογικότητες της Αυτόνομης Ζαπατιστικής Διακυβέρνησης (CGAZ) μπορούν να ενώνονται για να σχηματίσουν «Συνελεύσεις των Συλλογικοτήτων των Αυτόνομων Ζαπατιστικών Διοικήσεων» (ACGAZ) οι οποίες εδρεύουν στα καρακόλ και — όταν οι GAL και οι CGAZ το κρίνουν απαραίτητο — μπορούν να συγκαλούν συνελεύσεις σε επίπεδο ζώνης. Αυτή η αναδιοργάνωση καταργεί το δημοτικό επίπεδο αυτονομίας που δημιουργήθηκε το 1994, αντικαθιστώντας το με συντονιστικά όργανα στο λεγόμενο «περιφερειακό» επίπεδο. Στο ευρύτερο επίπεδο της «ζώνης», τα συμβούλια των αιρετών αρχών γνωστά ως Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης έχουν εξαλειφθεί, και μπορούμε να θεωρήσουμε τις «Συνελεύσεις των Συλλογικοτήτων των Αυτόνομων Ζαπατιστικών Διοικήσεων» (ACGAZ) ως μια νέα μορφή αυτού που ήταν παλαιότερα γνωστό ως συνελεύσεις σε επίπεδο ζώνης. Και ενώ η αυτονομία συνεχίζει να οργανώνεται σε τρία επίπεδα, η ισορροπία μεταξύ τους έχει μετατοπιστεί σημαντικά. Το τοπικό, κοινοτικό επίπεδο έχει ένα πιο καθοριστικό ρόλο, ενώ στα υπερτοπικά επίπεδα οι νέες μορφές οργάνωσης είναι απλούστερες: τα συμβούλια των εκλεγμένων αρχών καταργήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από συντονιστικές δομές με τη μορφή συνελεύσεων και συνεδριάσεων των τοπικών αρχών. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, αυτές οι περιφερειακές και επιπέδου ζώνης δομές συνεδριάζουν και ενεργούν μόνο κατόπιν αιτήματος των Τοπικών Αυτόνομων Διοικήσεων (GAL) και παραμένουν υπό τις εντολές τους.»

Αλληλεγγύη – Κοινά

«Πιστεύουμε ότι η ραχοκοκαλιά του αγώνα μας είναι τα κοινά. Αυτό σημαίνει να αναζητήσουμε και να βρίσκουμε αυτά που μας ενώνουν, χωρίς όμως να πάψουμε να είμαστε αυτό που είναι ο καθένας. Να μην προσπαθούμε να μετατραπούν οι πάντες κατ’ εικόνα και ομοίωσή μας. Να πάψουμε να οικοδομούμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, νέες πυραμίδες που θα αντικαταστήσουν τις σημερινές ώστε όλα να αλλάζουν αλλά να παραμένουν ίδια. Να μην επιβάλλουμε ένα και μοναδικό δρόμο, ένα και μοναδικό βήμα, έναν πανομοιότυπο τρόπο, μια πανομοιότυπη μορφή».ⁱⁱ

Παράλληλα με τους παρόντες τρόπους εργασίας — ατομική εργασία σε γη του εχίδο ή της κοινότητας για οικογενειακό βιοπορισμό, και κοινοτική εργασία (κυρίως σε γη που ανακτήθηκε το 1994) για τη χρηματοδότηση της αυτόνομης διακυβέρνησης και των προγραμμάτων της — προτείνουν ένα νέο τρόπο χρήσης της ανακτημένης γης: «να καθιερωθούν οι εκτάσεις της ανακτηθείσας γης ως κοινές. Δηλαδή, χωρίς ιδιοκτησία. Ούτε ιδιωτική, ούτε του εχίδο, ούτε κοινοτική, ούτε ομοσπονδιακή, ούτε κρατική, ούτε επιχειρηματική, ούτε οτιδήποτε. Μια μη ιδιοκτησία της γης.»ⁱⁱⁱ Συγκεκριμένα για τη γη αυτή δεν θα παραχωρείται μόνιμα σε κανένα, αλλά θα δανείζεται εναλλάξ σε ός@ς επιθυμούν να την δουλέψουν για κάποιο χρονικό διάστημα, είτε είναι Ζαπατίστας είτε όχι — κάτι που απαιτεί συμφωνίες μεταξύ των κατοίκων με διαφορετική οργανωτική ένταξη, βασισμένες στην τήρηση των «κανόνων κοινής χρήσης». Αυτό είναι μια απάντηση αφενός στις στρατηγική της αντιεξέγερσης της κυβέρνησης με την στήριξη των ναρκοπαραστρατιωτικών και στην αυξημένη κίνδυνο από τα καρτέλ.

«Δεδομένου ότι αυτή η γη δεν νομιμοποιήθηκε ποτέ, η κυβέρνηση υποκινεί άλλες οργανώσεις να επιτεθούν στους ζαπατίστας που ζουν εκεί, προσφέροντάς τους υλικά οφέλη σε αντάλλαγμα για τη διεκδίκηση της γης. Αυτή η πρόταση για κοινή και συναινετική χρήση της γης μεταξύ των ζαπατίστας και των μη ζαπατίστας μπορεί να είναι ένας τρόπος να μειωθούν οι επιθέσεις και οι συγκρούσεις που συνέχισαν να πολλαπλασιάζονται όλα αυτά τα χρόνια.»^iv

Αφετέρου όμως πρόκειται για μια κριτική όχι μόνο της ατομικής ιδιοκτησίας, αλλά και όλων των μορφών ιδιοκτησίας, που νομιμοποιήθηκαν από το κράτος, συμπεριλαμβανομένου του εχίδο.

Προτάσσοντας τα κοινά και την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, ανοίγει ένα παράθυρο προς μια νέα σχέση με τη μάνα γη και ένας διάλογος που ανανεώνει το φαντασιακό της εξέγερσης.

Ωστόσο η αλλαγή αυτή, τα Κοινά, δεν αφορά μόνο την γη αλλά κάθε έκφανση της αυτονομίας. Από την άλλη υγεία, την άλλη εκπαίδευση μέχρι την αγροοικολογία, τους συνεταιρισμούς, τους tercios compas μετατρέπονται σε δομές την λειτουργία των οποίων αναλαμβάνουν από κοινού ζαπατίστας και μη ζαπατίστας (όσον αφορά τους μη ζαπατίστας αυτό που είδαμε εμείς στο τομέα της υγείας κυρίως είναι ότι πρόκειται για συντρόφ@ς του Εθνικού Ιθαγενικού Κογκρέσου που αποδέχονται τις 7 αρχές).

«Πέρα από σύνορα, τελωνεία, στρατούς, πολέμους, ψέματα, συκοφαντίες και αποκλεισμούς μαθαίνουμε να αποκαλούμε «σύντροφο», «συντρόφισσα», «συντροφόισσα» όσ@ς στο διαφορετικό βρίσκουν την ομοιότητα, στην αντίσταση τη σθεναρότητα, στην εξέγερση την δημιουργικότητα και στη δέσμευση μας για την καταστροφή του κτήνους που ζει από τη δουλειά μας, διασκεδάζει με τα βάσανά μας, χλευάζει την εξέγερσή μας και πιστεύει ότι η ιστορία είναι αιώνια όπως αιώνια είναι και η κυριαρχία του τα κοινά»^v.

Εκεί, στην απελευθερωμένη γη των ζαπατίστας, σε αυτόν τον πολιτικό χώρο συνάντησης των αντισυστημικών και αυτοοργανωμένων κοινοτήτων αγώνα η αλληλεγγύη γίνεται το σημείο αλληλεπίδρασης και δημιουργίας μεταξύ αγωνιστών που έχουν ένα κοινό στόχο, την ανατροπή του συστήματος, και ένα κοινό όνειρο, το χτίσιμο ενός κόσμου ελευθερίας, ισότητας, δικαιοσύνης και αξιοπρέπειας. Η αλληλεγγύη, λοιπόν, με την έννοια της αλληλοβοήθειας, είναι ένας τρόπος συνάντησης όπου μοιραζόμαστε σε ισότιμη βάση όνειρα, αγώνες, εμπειρίες, δουλειά, απογοητεύσεις, εμπόδια, λάθη. Κομμάτι αυτής της διαδικασίας είμαστε κι εμείς με τη συμμετοχή μας στα κοινά (στο κομμάτι της υγείας, με τη συμμετοχή μας στη δημιουργία και λειτουργία δύο ζαπατιστικών οδοντοτεχνικών εργαστηρίων, ενός οδοντιατρείου, στην Τσιάπας και στα μαθήματα επιμόρφωσης λειτουργών οδοντοτεχνιτών και οδοντιάτρων και την ζύμωση και αλληλεπίδραση του κινήματος των από κάτω, με τα χαρακτηριστικά, τα περιεχόμενα, τις μορφές οργάνωσης και τις επιλογές αγώνα του ζαπατιστικού κινήματος και της αυτονομίας του).

Ο ζαπατισμός δεν είναι δόγμα ούτε μια νέα θρησκεία. Δεν αναζητά οπαδούς για να τους μεταλαμπαδεύσει την πραγματική αλήθεια ούτε πιστούς για να τους οδηγήσει στον επαναστατικό παράδεισο. Δεν μας υποδεικνύει τι πρέπει να κάνουμε, να ανακαλύψουμε, να δημιουργήσουμε, να εφεύρουμε. Δεν προτείνει κάποια στρατηγική ή κάποιο πρόγραμμα οργάνωσης των υπόλοιπων κινημάτων. Δε είναι ούτε θέλει να αναδειχθεί σε πρωτοπορία, ή σε μοντέλο για να το ακολουθήσουμε. Μας καλεί να ορίσουμε αυτό το «εξεγερσιακό, αιρετικό, αγενές, ασεβές, ενοχλητικό, άβολο ΟΧΙ » που μας συνδέει, δηλαδή τις εξεγέρσεις μας. Και να ανακαλύψουμε, να εφεύρουμε το ΝΑΙ που γεννιέται από αυτό το ΌΧΙ, δηλαδή αυτόν τον άλλο τρόπο, τον άλλο κόσμο, την άλλη κοινότητα που φανταζόμαστε, που θέλουμε, που χρειαζόμαστε, δηλαδή τις αντιστάσεις μας. Να δουλέψουμε συλλογικά αν και διαφορετικοί. Να ανακαλύψουμε τον εχθρό μας, το καπιταλιστικό σύστημα, που σαν τη Λερναία Ύδρα αναπαράγεται και αλλάζει, να καταλάβουμε τους τρόπους που χρησιμοποιεί για να μας υποτάξει, να αναγνωρίσουμε τις μεταλλάξεις του, τους τρόπους αναπαραγωγής του, όχι για να το εξανθρωπίσουμε, να το εξορθολογίσουμε αλλά για να το καταστρέψουμε. Για να κόψουμε το κεντρικό κεφάλι του τέρατος. «Όσοι προσπαθούν ακόμα να «διορθώσουν» ή να «σώσουν» το σύστημα, στην πραγματικότητα αυτό που μας προτείνουν είναι μια μαζική, παγκόσμια αυτοκτονία, ως μεταθανάτια θυσία στην Εξουσία.»^vi

Οι ζαπατίστας για άλλη μια φορά μας προειδοποιούν: «Έρχεται θύελλα και πρέπει να προετοιμαστούμε». Ας αψηφήσουμε το Νόμο των Πιθανοτήτων, τις δημοσκοπήσεις, τον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων και ας ανοίξουμε αμέτρητες ρωγμές στο τείχος. Ας χτίσουμε γέφυρες με όλους τ@ς από κάτω που δεν ξεπουλιούνται, δεν υποτάσσονται, δεν παραδίνονται, «για να φυτευτούν κι άλλοι σπόροι που θα γεννήσουν άλλους κόσμους, για να πληθύνουν οι βαριοπούλες που θα συντρίψουν τα τείχη, για να συναντηθούμε με τους υπόλοιπους ανέμους από τα κάτω που θα σαρώσουν τη γη» και να δημιουργήσουμε δίκτυα που θα συνδέσουν τα νησιά του αρχιπελάγους των αντιστάσεων και των εξεγέρσεων σε κάθε γωνιά του κόσμου και θα σπάσουν τον κλοιό.

Και για άλλη μια φορά ανατρέποντας τα πάντα μας ρωτάνε: «κι εσύ τι;»

—-